Αφήγηση: τι είναι και ποιοι είναι οι τύποι της;

Τι είναι η αφήγηση;

Στόχος της είναι, επομένως, να μεταφέρει στους αναγνώστες την πλοκή του έργου και να παρουσιάσει τον φανταστικό του κόσμο. Ο αφηγητής, από την άλλη, είναι ένα φανταστικό πρόσωπο που δημιουργεί ο συγγραφέας για να διηγηθεί την εξέλιξη της δράσης.

Ο τρόπος μετάδοσης επηρεάζει την κατανόηση του έργου και την επακόλουθη ερμηνεία του. Γι’ αυτό η κατασκευή του αφηγητή θα πρέπει να ταιριάζει στο ύφος του πεζογραφικού έργου.

Οι δημοφιλέστεροι τύποι αφήγησης στην πεζογραφία

Στην παραδοσιακή τυπολογία της αφήγησης διακρίνονται συνήθως 3 τύποι, οι οποίοι διαφέρουν ως προς τη γραμματική μορφή που χρησιμοποιείται:

• αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο,
• αφήγηση σε δεύτερο πρόσωπο,
• αφήγηση σε τρίτο πρόσωπο.

Ανάλογα με τον τύπο αφήγησης που επιλέγεται, το πρόσωπο που διηγείται μπορεί να διαθέτει περισσότερες ή λιγότερες γνώσεις για τα γεγονότα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να είναι και το ίδιο ένας από τους ήρωες του μυθιστορήματος.

Αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο

Έτσι, ο αναγνώστης έχει πρόσβαση στα συναισθήματα και στις σκέψεις του ήρωα και μπορεί να βρεθεί στο επίκεντρο των γεγονότων, κάτι που συχνά απουσιάζει από άλλους τύπους αφήγησης. Η πραγματικότητα, όμως, παρουσιάζεται πάντα υποκειμενικά, χωρίς δυνατότητα πρόσβασης στις σκέψεις των υπόλοιπων χαρακτήρων.

Η αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο συναντάται συχνότερα σε έργα που έχουν τη μορφή ημερολογίου ή απομνημονευμάτων, αλλά και σε κοινωνικά, αστυνομικά, φανταστικά και άλλα μυθιστορήματα.

Σε αυτή τη μορφή αφήγησης ο συγγραφέας μπορεί να χρησιμοποιήσει είτε ενεστώτα («Βγαίνω από το σπίτι και αρχίζω να κοιτάζω γύρω μου») είτε παρελθόντα χρόνο («Ήμουν τόσο κουρασμένος, που αποκοιμήθηκα ύστερα από λίγα λεπτά»). Αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο και παρελθόντα χρόνο συναντάμε, για παράδειγμα, στο μυθιστόρημα Γυναίκες του Charles Bukowski, ενώ τον ενεστώτα χρησιμοποίησε η Suzanne Collins στους Αγώνες Πείνας.

Αφήγηση σε δεύτερο πρόσωπο

Με αυτόν τον τρόπο ο αναγνώστης εμπλέκεται στην πλοκή, παρόλο που δεν γνωρίζει προς τα πού κατευθύνεται και δεν μπορεί να ανακαλύψει τα συναισθήματα των άλλων ηρώων.

Πρόκειται για τον λιγότερο συχνά χρησιμοποιούμενο τύπο αφήγησης, ο οποίος επιλέγεται συνήθως για σύντομες μορφές, όπως τα διηγήματα. Τον χρησιμοποίησε, μεταξύ άλλων, ο Viktor Pelevin στο έργο Οντολογία της παιδικής ηλικίας.

Αφήγηση σε τρίτο πρόσωπο

Έτσι είναι δυνατή η απόκτηση ευρύτερου πλαισίου – οι σκέψεις των ηρώων μεταδίδονται συχνά με τη μορφή ελεύθερου πλάγιου λόγου, ενώ οι γνώσεις του αφηγητή δεν χρειάζεται να περιορίζονται στον κεντρικό ήρωα.

Η αφήγηση σε τρίτο πρόσωπο διευκολύνει τη δυναμική εξέλιξη της δράσης και επιτρέπει τις απότομες αλλαγές τόπου ή χρόνου, ώστε να παρουσιαστούν τα βιώματα άλλων ηρώων. Σε τέτοια μυθιστορήματα ο αναγνώστης μπορεί να γνωρίσει τις τύχες όλων των χαρακτήρων και ταυτόχρονα να κρατήσει απόσταση από τα γεγονότα, λαμβάνοντας απλώς μια εξωτερική περιγραφή τους.

Οι συγγραφείς χρησιμοποιούν στην αφήγηση σε τρίτο πρόσωπο είτε παρελθοντικό χρόνο, όπως στο αστυνομικό μυθιστόρημα Έγκλημα στο Orient Express της Agatha Christie, είτε ενεστώτα, όπως στο Wolf Hall της Hilary Mantel.

Πώς αναγνωρίζουμε τους τύπους αφηγητών;

Εκτός από τους παραπάνω τύπους αφήγησης, οι οποίοι διακρίνονται με βάση το πρόσωπο, υπάρχουν και άλλες τυπολογίες, στις οποίες ο αφηγητής ταξινομείται ανάλογα με τις γνώσεις του και τη λειτουργία που επιτελεί στο μυθιστόρημα. Σε τι διαφέρουν αυτοί οι τύποι μεταξύ τους;

Ο αφηγητής και οι γνώσεις του

Ανάλογα με το επίπεδο γνώσεων του αφηγηματικού υποκειμένου, στα πεζογραφικά έργα διακρίνουμε:

• τον παντογνώστη αφηγητή – διαθέτει απεριόριστες γνώσεις για τα γεγονότα, γνωρίζει τις ανείπωτες σκέψεις όλων των ηρώων, ξέρει το παρελθόν και το μέλλον, σχολιάζει τα γεγονότα και τα αξιολογεί (π.χ. Πόλεμος και Ειρήνη του Leo Tolstoy)·
• τον περιορισμένο αφηγητή – συνδέεται με έναν ή περισσότερους επιλεγμένους χαρακτήρες, στις γνώσεις των οποίων περιορίζεται (π.χ. 1984 του George Orwell).

Ο αφηγητής και ο ρόλος του στο μυθιστόρημα

Ανάλογα με τη λειτουργία που επιτελεί το πρόσωπο που διηγείται στο έργο, μπορούμε να διακρίνουμε 3 τύπους αφηγητών:

• τον πρωτοπρόσωπο αφηγητή – ενεργό συμμετέχοντα στη δράση, ο οποίος διηγείται από τη δική του οπτική·
• τον προσωπικό αφηγητή – παρουσιάζει την ιστορία μέσα από τα μάτια ενός ήρωα, ο οποίος δεν αποτελεί το αφηγηματικό υποκείμενο (π.χ. Περηφάνια και Προκατάληψη της Jane Austen)·
• τον αuktorial αφηγητή – διηγείται από την οπτική ενός σχολιαστή ή παρατηρητή, ο οποίος δεν συμμετέχει στα γεγονότα αλλά τα σχολιάζει (π.χ. Πάνω από τον Νόμο της Eliza Orzeszkowa).

Άλλοι τύποι αφήγησης

Εκτός από τους βασικούς τρόπους αφήγησης στα πεζογραφικά κείμενα, υπάρχουν και λιγότερο δημοφιλείς μορφές που χρησιμοποιούν οι συγγραφείς.

Για παράδειγμα, ενδιαφέρουσα τεχνική είναι η αντικειμενική ή συμπεριφορική αφήγηση, η οποία περιορίζεται στην παρουσίαση όσων μπορούν να παρατηρηθούν εξωτερικά, χωρίς να διεισδύει στα συναισθήματα του ήρωα. Ο αφηγητής περιγράφει, επομένως, τις χειρονομίες, τα λόγια και τη συμπεριφορά των χαρακτήρων με αντικειμενικό τρόπο. Ένα τέτοιο ύφος συναντάμε, για παράδειγμα, στο διήγημα Λόφοι σαν λευκοί ελέφαντες του Ernest Hemingway.

Σε ορισμένα μυθιστορήματα χρησιμοποιείται επίσης η επιστολική αφήγηση, η οποία βασίζεται στην παράθεση επιστολών, ημερολογίων ή άλλων εγγράφων. Σε αυτή την περίπτωση, το περιεχόμενο, γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο, οδηγεί τον αναγνώστη μέσα από την πλοκή του έργου. Συνήθως ο τύπος αυτός συνδυάζεται με κάποια άλλη μορφή αφήγησης, όπως στα Πάθη του νεαρού Βέρθερου του Goethe.

Ένας ακόμη τύπος αφήγησης είναι η συλλογική αφήγηση, όπου η ιστορία διηγείται από ένα συλλογικό υποκείμενο («εμείς»), όπως μια ολόκληρη κοινότητα ή μια ομάδα χαρακτήρων, και όχι από έναν μεμονωμένο αφηγητή. Αυτός ο τρόπος αφήγησης εμφανίζεται στο Εμείς, τα παιδιά του σταθμού Zoo της Christiane F.

Ενδιαφέρουσα επιλογή είναι επίσης η αφήγηση ως ροή συνείδησης, η οποία παρουσιάζει τις εσωτερικές σκέψεις και τα συναισθήματα του ήρωα με χαοτικό τρόπο, συχνά χωρίς σαφή λογική και στίξη, ώστε να αποδώσει τη φυσική πορεία της σκέψης. Τη συναντάμε, για παράδειγμα, στον κύκλο Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο του Marcel Proust.

Ποιον τύπο αφήγησης να επιλέξετε;

Στα αστυνομικά έργα, όπου χρειάζεται η παρουσίαση των γεγονότων από διαφορετικές οπτικές, αξίζει να επιλέξετε έναν παντογνώστη αφηγητή σε τρίτο πρόσωπο. Αντίθετα, στα κοινωνικά μυθιστορήματα, όπου μεγαλύτερη σημασία έχουν τα συναισθήματα και οι σκέψεις των ηρώων, καλύτερη επιλογή μπορεί να είναι η αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο ή ο προσωπικός αφηγητής.

Πολύ συχνά οι συγγραφείς δεν επιλέγουν ένα μόνο μοντέλο αφήγησης, αλλά συνδυάζουν αρκετούς τύπους στο ίδιο έργο, δημιουργώντας τις λεγόμενες μεικτές αφηγήσεις ή επιλέγοντας πολυπρόσωπες αφηγήσεις. Με αυτόν τον τρόπο είναι πολύ πιο εύκολο να παρουσιάσουν την ιστορία από διαφορετικές οπτικές, διατηρώντας παράλληλα το προσωπικό τους ύφος.