Πώς να γράψετε μια κριτική: οι βασικοί κανόνες

Τι είναι η κριτική;

Ο όρος «κριτική» συνδέεται συνήθως με την παρουσίαση κάποιου έργου τέχνης, όμως αυτό είναι παραπλανητικό – μπορεί κανείς να αξιολογήσει επίσης τεχνολογικό ή αθλητικό εξοπλισμό, ένα ταξίδι, ένα αυτοκίνητο ή ένα καλλυντικό. Στην πραγματικότητα, σχεδόν οτιδήποτε μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο αξιολόγησης. Κριτική μπορεί να θεωρηθεί ακόμη και μια σύντομη αξιολόγηση στο Google ή ένα σχόλιο για ένα προϊόν στην ιστοσελίδα του κατασκευαστή.

Η κριτική δεν χρειάζεται να είναι γραπτό κείμενο· μπορεί να έχει και τη μορφή προφορικής παρουσίασης, όπως ένα βίντεο στο YouTube. Στο άρθρο μας θα επικεντρωθούμε στις γραπτές κριτικές. Οι περισσότερες συμβουλές μπορούν, ωστόσο, να εφαρμοστούν και σε «προφορικές» κριτικές, οι οποίες συνήθως έχουν παρόμοια δομή και ύφος.

Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι οι κανόνες συγγραφής μιας κριτικής παραμένουν παρόμοιοι είτε αναρωτιέστε πώς να γράψετε κριτική βιβλίου είτε πώς να γράψετε κριτική ταινίας, είτε αξιολογείτε κάποιο άλλο προϊόν ή γεγονός.

Πώς να γράψετε μια κριτική; Βασικοί κανόνες

Δεν υπάρχουν αυστηρά κριτήρια που πρέπει να πληροί μια κριτική. Αυτός ο τύπος κειμένου ανήκει στα δημοσιογραφικά είδη, δηλαδή είναι πιο ελεύθερος από, για παράδειγμα, τα επιστημονικά κείμενα. Αφήνει μεγάλο περιθώριο στον συντάκτη, ο οποίος έχει αρκετή ελευθερία στον τρόπο προσέγγισης του θέματος. Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένα χαρακτηριστικά στοιχεία που ξεχωρίζουν την κριτική από άλλα κείμενα. Πώς γράφεται λοιπόν μια κριτική;

Μια κριτική πρέπει να περιλαμβάνει:

• πληροφορίες για το έργο που παρουσιάζεται (περίγραμμα της πλοκής, στοιχεία για τον σκηνοθέτη ή τον συγγραφέα κ.λπ.)·
• περιγραφή με στοιχεία ανάλυσης και ερμηνείας των επιμέρους συστατικών του έργου (ερμηνείες, επιλογή μουσικής, φωτογραφία κ.λπ.)·
• τη δική σας αξιολόγηση του έργου.

Συνοψίζοντας, μια κριτική πρέπει να περιλαμβάνει τόσο υποκειμενική άποψη όσο και αντικειμενικά χαρακτηριστικά του έργου, καθώς και να παρουσιάζει και να αξιολογεί τα επιμέρους στοιχεία του. Συνήθως ολοκληρώνεται με μια σύνοψη, στην οποία προτείνετε ή δεν προτείνετε το προϊόν που κρίνετε. Κατά κανόνα, μια κριτική δεν πρέπει να είναι υπερβολικά μεγάλη. Κείμενα άνω των 5.000 χαρακτήρων μαζί με τα κενά συναντώνται κυρίως σε εξειδικευμένα περιοδικά και κλαδικές ιστοσελίδες.

Πώς να γράψετε μια καλή κριτική;

Αφού ξεκαθαρίσαμε τι είναι η κριτική, ας δούμε τώρα πώς μπορείτε να γράψετε μια καλή κριτική. Πώς να αξιολογείτε ένα έργο με ουσιαστικό και ενδιαφέρον τρόπο; Πώς να τεκμηριώνετε σωστά την άποψή σας;

Καθορίστε το κοινό σας

Αφιερώστε λίγο χρόνο για να σκεφτείτε σε ποιον απευθύνετε το κείμενό σας. Πού θα δημοσιευτεί η κριτική σας; Ποιοι θα τη διαβάσουν; Είναι εξαιρετικά σημαντικό να προσαρμόσετε ανάλογα τον τόνο και το ύφος του κειμένου σας. Διαφορετικά θα γράψετε μια κριτική για ειδικούς του κλάδου και διαφορετικά για αρχάριους ή ανθρώπους που ενδιαφέρονται για το θέμα ως χόμπι.

Ένα κείμενο που απευθύνεται στους πρώτους μπορεί να χρησιμοποιεί εξειδικευμένο λεξιλόγιο και να είναι μεγαλύτερο και πιο λεπτομερές. Αντίθετα, μια κριτική για νεότερο κοινό, όπως για ένα μαθητικό περιοδικό, πρέπει να είναι προσιτή και ανάλαφρη. Η προσαρμογή του ύφους στο κοινό είναι μία από τις βασικές δεξιότητες στη συγγραφή κριτικών.

Σκεφτείτε τη διάταξη και τη δομή

Δώστε προσοχή στη λογική ανάπτυξη του συλλογισμού. Ο χειρότερος τρόπος για να γράψετε μια κριτική είναι να βασιστείτε σε έναν ανοργάνωτο «χείμαρρο συνείδησης» – να παραθέτετε διαδοχικές, ασύνδετες μεταξύ τους προτάσεις και αξιολογήσεις. Για παράδειγμα: γράφετε μια πρόταση για τις ερμηνείες, μετά μια πρόταση για τη ζωή του σκηνοθέτη, στη συνέχεια περνάτε στη συνολική αξιολόγηση και ξαφνικά αναφέρεστε στη μουσική επένδυση…

Το χάος δεν αποτελεί ποτέ καλό οδηγό. Γι’ αυτό, πριν αρχίσετε να γράφετε, σχεδιάστε τι θα καλύψετε σε κάθε μέρος του κειμένου, ώστε το σύνολο να δίνει την εντύπωση μιας οργανωμένης, μελετημένης και λογικής παρουσίασης. Ιδανικά, κάθε επόμενη παράγραφος πρέπει να προκύπτει από την προηγούμενη.

Κατά τη συγγραφή μιας κριτικής, φροντίστε να έχει σαφή εισαγωγή, κύριο μέρος και επίλογο με σύνοψη. Το κείμενο μπορούν επίσης να οργανώσουν συνδετικές φράσεις, όπως «πρώτον (δεύτερον, τρίτον…)», «αντίθετα», «από την άλλη πλευρά», «ωστόσο», «ένα ακόμη πρόβλημα του βιβλίου είναι…», «ένα ακόμη πλεονέκτημα της ταινίας είναι…», «συνοψίζοντας»…

Η τυπική δομή μιας κριτικής

Αν δεν ξέρετε πώς να οργανώσετε την κριτική σας, μπορείτε πάντα να ακολουθήσετε την κάπως τετριμμένη αλλά αξιόπιστη εξής δομή:

1. Πρώτη παράγραφος: εισαγωγή – παρουσίαση του έργου (είδος, δημιουργός, έτος έκδοσης ή παραγωγής…)
2. Δεύτερη παράγραφος: περιγραφή του έργου (περίγραμμα της πλοκής, θεματολογία και ύφος).
3. Τρίτη παράγραφος: πλεονεκτήματα του έργου, δηλαδή τι λειτούργησε και τι σας άρεσε.
4. Τέταρτη παράγραφος: μειονεκτήματα του έργου, δηλαδή τι δεν λειτούργησε και τι δεν σας άρεσε.
5. Πέμπτη παράγραφος: σύνοψη, δηλαδή η τελική αξιολόγηση του έργου αφού συνυπολογίσετε όλα τα υπέρ και τα κατά.

Αυτή η δομή λειτουργεί τόσο όταν αναρωτιέστε πώς να γράψετε κριτική βιβλίου όσο και όταν γράφετε κριτική ταινίας ή σειράς.

Μην αναλύετε ολόκληρη την πλοκή

Να θυμάστε ότι μια κριτική απευθύνεται κυρίως σε ανθρώπους που δεν γνωρίζουν ακόμη το συγκεκριμένο έργο και σκέφτονται αν θέλουν να αγοράσουν το βιβλίο ή το παιχνίδι. Γι’ αυτό πρέπει οπωσδήποτε να αποφεύγετε τα spoilers! Είναι ένας άγραφος κανόνας ευγένειας για κάθε κριτικό. Δεν θέλετε να χαλάσετε σε κάποιον την προβολή ή την ανάγνωση, σωστά;

Γι’ αυτό μιλήστε για την πλοκή μάλλον γενικά και σε καμία περίπτωση μην αποκαλύψετε το τέλος. Αρκεί να παρουσιάσετε την αφετηρία της ιστορίας: τι συμβαίνει στην αρχή, από πού ξεκινά η δράση και ποια είναι τα βασικά νήματα της υπόθεσης.

Τεκμηριώστε την άποψή σας

Αποφύγετε κενές διατυπώσεις όπως «οι ερμηνείες ήταν απαράδεκτες» ή «το βιβλίο ήταν βαρετό». Είναι υπερβολικά υποκειμενικές και απλώς άδικες. Όλη η τέχνη της συγγραφής μιας κριτικής έγκειται στο να υποστηρίζετε την άποψή σας με συγκεκριμένα επιχειρήματα. Ο αναγνώστης πρέπει να γνωρίζει όχι μόνο τι πιστεύετε για το έργο, αλλά κυρίως γιατί το αξιολογείτε έτσι.

Πώς να μάθετε να επιχειρηματολογείτε σωστά;

Μια τεκμηριωμένη και ουσιαστική κριτική δεν μπορεί να αποτελείται αποκλειστικά από υποκειμενικές κρίσεις. Εκτός από το αξιολογικό μέρος, πρέπει να περιλαμβάνει και πληροφορίες, δηλαδή συγκεκριμένα στοιχεία για το έργο και παρουσίαση των χαρακτηριστικών του.

• Δώστε παραδείγματα – είναι ένας απλός και αποτελεσματικός τρόπος να αποδείξετε τη θέση σας και να δείξετε ξεκάθαρα τι εννοείτε. Όταν κατηγορείτε ένα βιβλίο ότι είναι κακογραμμένο, παραθέστε ένα απόσπασμα. Όταν γράφετε ότι ένα ηλεκτρονικό παιχνίδι έχει πολλά bugs, περιγράψτε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα.
• Χρησιμοποιήστε ρητορικές τεχνικές – η γνώση της ρητορικής μπορεί να αποδειχθεί πολύ χρήσιμη για έναν κριτικό. Το ίδιο ισχύει και για την ανάκληση των τρόπων με τους οποίους τεκμηριώνουμε μια θέση σε ένα δοκίμιο.
• Μην ξεχνάτε το «γιατί;» – κάθε φορά που παρουσιάζετε μια άποψη ή κρίση στο κείμενό σας, ελέγξτε αν η κριτική σας απαντά και στο ερώτημα «γιατί;». Με άλλα λόγια, κάθε άποψη πρέπει να συνοδεύεται από ένα ή περισσότερα επιχειρήματα.

Εμπλουτίστε το λεξιλόγιό σας και μάθετε συνώνυμα

Ένα συχνό λάθος των κριτικών είναι ότι περιορίζονται σε βασικούς χαρακτηρισμούς: «καλό», «κακό», «ιδιοφυές», «απαράδεκτο», «βαρετό» και «υπέροχο». Η ελληνική γλώσσα διαθέτει τεράστιο πλούτο λέξεων που επιτρέπει την ακριβή περιγραφή όσων υπάρχουν. Τα πλάνα μιας ταινίας μπορεί να είναι ιμπρεσιονιστικά, η μουσική μελαγχολική και η γλώσσα ενός μυθιστορήματος ασυμβίβαστη και ωμή.

Αν σας λείπουν τέτοιοι χαρακτηρισμοί, συμβουλευτείτε ένα λεξικό συνωνύμων· αυτό θα εμπλουτίσει σημαντικά το λεξιλόγιό σας. Διαβάζετε επίσης κριτικές άλλων συντακτών και μαθαίνετε από τους καλύτερους πόσοι διαφορετικοί και παραστατικοί τρόποι υπάρχουν για να περιγράψει κανείς τον κόσμο.

Κάντε έρευνα

Προσπαθήστε να μάθετε περισσότερα για το έργο που κρίνετε και μεταφέρετε μέρος αυτής της γνώσης στον αναγνώστη. Διαβάστε, ερευνήστε. Τι έγραψαν άλλοι κριτικοί; Πώς υποδέχτηκε το έργο το κοινό; Τι ενέπνευσε τους δημιουργούς αυτού του ηλεκτρονικού παιχνιδιού; Ποια βραβεία κέρδισε η ταινία; Ποιος μετέφρασε το βιβλίο; Σε τι αναφέρεται ο τίτλος του άλμπουμ;

Έτσι δεν θα μεταφέρετε μόνο τα συναισθήματα και τις απόψεις σας, αλλά και αντικειμενικά γεγονότα. Το να μάθετε τι πιστεύουν για το έργο οι δημιουργοί, οι κριτικοί και οι χρήστες του διαδικτύου θα σας βοηθήσει να κατανοήσετε καλύτερα ένα βιβλίο ή μια ταινία, ειδικά αν είναι δύσκολα και δεν είστε βέβαιοι ότι τα ερμηνεύετε σωστά. Η αναφορά σε ένα ενδιαφέρον παρασκήνιο ή σε μια δήλωση του συγγραφέα εμπλουτίζει πάντα το κείμενο. Να θυμάστε μόνο να βασίζεστε αποκλειστικά σε επαληθευμένες πληροφορίες!

Πώς να γράψετε μια κριτική; Χαρακτηριστικά μιας εξαιρετικής κριτικής

Θέλετε να τελειοποιήσετε ακόμη περισσότερο το κείμενό σας; Στοχεύετε στο άριστα και όχι απλώς στο πολύ καλό; Υπέροχα! Ακολουθούν μερικές συμβουλές που θα κάνουν την κριτική σας να ξεχωρίσει. Μια σειρά από προτάσεις «για προχωρημένους».

Φροντίστε να έχετε έναν ελκυστικό τίτλο

Ο τίτλος είναι το πρώτο στοιχείο του κειμένου που βλέπει ο αναγνώστης και συχνά τον παρακινεί να διαβάσει ολόκληρο το κείμενο. Αξίζει λοιπόν να αναζητήσετε μια καλή ιδέα, κάτι που θα τραβήξει την προσοχή και θα προκαλέσει ενδιαφέρον. Ένας ενδιαφέρων, ακόμη και προκλητικός τίτλος είναι ιδιαίτερα σημαντικός στις διαδικτυακές δημοσιεύσεις.

Ο τίτλος είναι, μαζί με τη θέση στα αποτελέσματα αναζήτησης και το κύρος της ιστοσελίδας, ο παράγοντας που παρακινεί τον αναγνώστη να κάνει κλικ στο δικό σας κείμενο. Δεν μπορείτε, όμως, πάντα να τον επιλέξετε: όλα εξαρτώνται από τη μορφή του περιοδικού ή της ιστοσελίδας. Συχνά τίτλος είναι απλώς το όνομα του προϊόντος ή του πολιτιστικού έργου που κρίνετε.

Τοποθετήστε το έργο στο κατάλληλο πλαίσιο

Αυτό είναι ένα σημείο για πιο προχωρημένους, καθώς απαιτεί γνώσεις, ευρυμάθεια και εξοικείωση με τον πολιτισμό. Κανένα έργο δεν υπάρχει σε κενό – τα βιβλία αποτελούν μέρος της λογοτεχνίας και οι ταινίες της κινηματογραφίας. Όσο καλύτερα γνωρίζετε τη λογοτεχνία, τόσο πιο άνετα θα γράψετε για το συγκεκριμένο βιβλίο· όσο περισσότερα γνωρίζετε για τον κινηματογράφο, τόσο ακριβέστερα θα αξιολογήσετε τη συγκεκριμένη ταινία. Αν φιλοδοξείτε λοιπόν να γίνετε επαγγελματίας κριτικός ή αναλυτής, πρέπει να εμβαθύνετε τις γνώσεις σας στον τομέα που έχετε επιλέξει.

Αυτό θα σας επιτρέψει να γράφετε επαγγελματικές, τεκμηριωμένες και εξειδικευμένες κριτικές, εκφραζόμενοι από τη θέση τόσο του ειδικού όσο και του παθιασμένου φίλου μιας μορφής τέχνης. Η ευρυμάθειά σας μπορεί να εμπλουτίσει την κριτική, επειδή θα μπορείτε να:

• εντοπίζετε αναφορές σε άλλα έργα και ρεύματα και να δείχνετε από τι εμπνεύστηκε ο δημιουργός. Να προσδιορίζετε με τι μοιάζει το έργο και ποια άλλα έργα θυμίζει, όπως να αναγνωρίζετε σε ένα τραγούδι αναφορές στους Beatles·
• ορίζετε το ύφος και το είδος του έργου (είναι φιλμ νουάρ ή μεταμοντέρνο μυθιστόρημα;)
• αναφέρεστε ευρύτερα στην παράδοση του είδους, όπως σε άλλα RPG, ή στα υπόλοιπα έργα του δημιουργού, όπως στις προηγούμενες ταινίες ενός σκηνοθέτη, και να εξετάζετε πόσο προοδευτικό και πρωτότυπο είναι το έργο σε σχέση με τα προηγούμενα δημιουργήματα·
• χρησιμοποιείτε εξειδικευμένο λεξιλόγιο και τεχνικές γνώσεις, όπως όταν μιλάτε για το μοντάζ μιας ταινίας ή τα γραφικά ενός ηλεκτρονικού παιχνιδιού.

Προσπαθήστε να φτάσετε στην ουσία

Ποιο είναι το Άγιο Δισκοπότηρο κάθε κριτικού; Να ανακαλύψει την ουσία του έργου. Να αποτυπώσει στο κείμενό του αυτό που είναι σημαντικότερο στο έργο και καθορίζει τη μοναδικότητά του. Δεν είναι εύκολο, αλλά αξίζει την προσπάθεια, έστω και για την προσωπική ικανοποίηση. Σωστά μονοπάτια μπορεί να σας δείξει η προσπάθεια να απαντήσετε σε μία από τις παρακάτω ερωτήσεις:

• Τι ξεχωρίζει το έργο από άλλα; Πού βρίσκεται η μοναδικότητά του;
• Είναι, κατά τη γνώμη σας, σημαντικό και απαραίτητο το έργο; Αν ναι, γιατί;
• Ποια κοσμοθεωρία ή φιλοσοφία περιέχει το έργο;
• Τι σας δίδαξε το έργο και με ποια συμπεράσματα σας άφησε;
• Σε τι συνίσταται η ομορφιά του έργου; Μπορείτε να την ορίσετε ή να την αποτυπώσετε σε μία-δύο προτάσεις;

Κρίνετε ένα έργο που θεωρείτε εντελώς αποτυχημένο; Προσπαθήστε και πάλι να φτάσετε στην ουσία – στην ουσία του προβλήματος. Εντοπίστε τι ήταν αυτό που έκανε την ταινία, το τραγούδι ή το βιβλίο αποτυχημένο. Πού δημιουργήθηκε το βασικό πρόβλημα; Από ποιο σημείο άρχισε να καταρρέει το σύνολο;

Δείξτε ενδιαφέρον

Οι καλύτερες κριτικές είναι εκείνες στις οποίες φαίνεται το πάθος και η αφοσίωση του συντάκτη· ο αναγνώστης καταλαβαίνει ότι θέλησε πραγματικά να μοιραστεί με τον κόσμο τις παρατηρήσεις του για το έργο. Γι’ αυτό είναι ευκολότερο να γράψετε για μια ταινία ή ένα βιβλίο που σας προκάλεσε έντονα συναισθήματα – είτε σας άρεσε πολύ είτε σας απογοήτευσε βαθιά.

Ακόμη κι αν το θέμα δεν σας ενδιαφέρει ιδιαίτερα, προσπαθήστε να ξυπνήσετε μέσα σας γνήσια περιέργεια. Τότε η κριτική σχεδόν «θα γραφτεί μόνη της».

Μη φοβάστε το προσωπικό ύφος

Η κριτική είναι δημοσιογραφικό είδος, επομένως μπορείτε να επιλέξετε ανάλαφρο ύφος, χιούμορ ή ακόμη και καθημερινές εκφράσεις. Εξαίρεση αποτελούν κυρίως οι κριτικές για επιστημονικά περιοδικά, οι οποίες πρέπει να είναι πιο συγκρατημένες. Αποφύγετε επίσης την υπερβολική χρήση καθομιλουμένων εκφράσεων σε μια σχολική εργασία, καθώς δεν ξέρετε πώς θα τις αντιμετωπίσει ο εκπαιδευτικός.

Πέρα από αυτές τις δύο περιπτώσεις, η κριτική είναι ένα ανάλαφρο είδος, η ανάγνωση του οποίου πρέπει κυρίως να προσφέρει ευχαρίστηση στον αναγνώστη. Γι’ αυτό μην φοβάστε τις ασυνήθιστες ιδέες και τις πρωτότυπες διατυπώσεις. Μπορείτε να προσπαθήσετε να διασκεδάσετε τον αναγνώστη ή να τον εκπλήξετε με τη μορφή του κειμένου. Σας περιορίζουν μόνο η φαντασία και το ταλέντο σας.

Κριτική – παράδειγμα

Αναρωτιέστε πώς μοιάζει στην πράξη μια καλογραμμένη κριτική; Παρακάτω θα βρείτε τρία σύντομα παραδείγματα – μια κριτική βιβλίου, μια κριτική ταινίας και μια κριτική θεατρικής παράστασης, που δείχνουν πώς μπορούν να συνδυαστούν η περιγραφή, η αξιολόγηση και τα επιχειρήματα.

Κριτική βιβλίου – παράδειγμα

Κριτική ταινίας – παράδειγμα

Κριτική θεατρικής παράστασης – παράδειγμα

Ελπίζουμε ότι αυτός ο σύντομος οδηγός για το πώς γράφεται μια κριτική θα σας βοηθήσει να δημιουργήσετε ένα κείμενο που θα σας ικανοποιεί απόλυτα.