Από τι αποτελείται η πλοκή ενός βιβλίου και πώς δημιουργείται;

Τι είναι η πλοκή;

Συνήθως περιλαμβάνει πολλές αλληλουχίες γεγονότων, μία από τις οποίες είναι η βασική και αποτελεί τον κεντρικό άξονα του μυθιστορήματος. Γύρω από αυτήν την κύρια θεματική γραμμή, η οποία αφορά κυρίως τους πρωταγωνιστές και αποτελεί τη βάση ολόκληρης της ιστορίας, αναπτύσσονται οι παράλληλες γραμμές, που έχουν μικρότερη σημασία για την εξέλιξη της πλοκής.

Ο ρόλος της πλοκής είναι να οργανώνει τον φανταστικό κόσμο και να συνδέει σε ένα χρονικά —αν και όχι πάντα— και λογικά συνεκτικό σύνολο όλες τις θεματικές γραμμές, τα μοτίβα και τους χαρακτήρες του μυθιστορήματος. Χάρη σε αυτήν, η ιστορία γίνεται συνεκτική και κατανοητή για τον αναγνώστη.

Τα σημαντικότερα στοιχεία που συνθέτουν την πλοκή είναι:

• η χρονολογική σειρά των γεγονότων – οργανώνει την αλληλουχία τους, βοηθά τον αναγνώστη να κατανοήσει τη σχέση αιτίας και αποτελέσματος και δημιουργεί μια λογική ιστορία·
• το κεντρικό μοτίβο – ένα στοιχείο που επανέρχεται στην πλοκή, βοηθά στη μετάδοση μιας συγκεκριμένης ιδέας ή σκέψης, συχνά έχει συμβολική σημασία και ενώνει ολόκληρη την ιστορία·
• η δομή (εισαγωγή, ανάπτυξη και τέλος) – διευκολύνει την οργάνωση των γεγονότων και τη σταδιακή δημιουργία έντασης· μια σωστά δομημένη ιστορία καθοδηγεί τον αναγνώστη και αναδεικνύει τις σημαντικότερες στιγμές της πλοκής·
• ο τρόπος αφήγησης – η αφήγηση επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την τελική πρόσληψη του έργου· επιτρέπει την επιλογή μιας συγκεκριμένης οπτικής γωνίας, την ανάδειξη ορισμένων στοιχείων και την παρουσίαση της ιστορίας με τον καταλληλότερο τρόπο·
• οι διάλογοι – βοηθούν στην κατανόηση των χαρακτήρων, των απόψεων, των σκέψεων και των σχέσεών τους, ενώ συμβάλλουν στη δημιουργία συγκρούσεων μεταξύ των ηρώων· επηρεάζουν επίσης το ύφος της αφήγησης και την ατμόσφαιρα του έργου·
• η κορύφωση – είναι το σημαντικότερο και πιο συναισθηματικά φορτισμένο σημείο της πλοκής, όπου συγκλίνουν όλες οι θεματικές γραμμές· συνήθως αποτελεί μια αιφνίδια ανατροπή και προηγείται της επίλυσης της σύγκρουσης·
• οι ανατροπές – επιφέρουν ριζικές αλλαγές στην εξέλιξη των γεγονότων, εκπλήσσουν τον αναγνώστη και αλλάζουν την κατεύθυνση της πλοκής· πρέπει να είναι ξαφνικές, λογικές και απρόβλεπτες·
• οι περιγραφές των χώρων – δημιουργούν το κλίμα και την ατμόσφαιρα του έργου, σχηματίζουν μια οπτική εικόνα της ιστορίας και των χαρακτήρων και εισάγουν τον αναγνώστη στον φανταστικό κόσμο, ενώ μερικές φορές συμβάλλουν και στην αύξηση της έντασης.

Τύποι πλοκής

Η πλοκή μπορεί να πάρει διαφορετικές μορφές, ανάλογα με τον χαρακτήρα της ιστορίας και τον τρόπο αφήγησής της. Ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται και εξελίσσεται η αφήγηση συχνά καθορίζει και τον τύπο του έργου.

Τύποι πλοκής ανάλογα με το είδος της σύνθεσης

Σε αυτή την κατηγορία διακρίνουμε τρία είδη πλοκής:

• ανοιχτή – χαρακτηρίζεται από ανοιχτό τέλος, όπου οι θεματικές γραμμές δεν ολοκληρώνονται πλήρως, όπως στο Inception του Κρίστοφερ Νόλαν·
• κλειστή – όλες οι θεματικές γραμμές οδηγούνται σε ολοκλήρωση, όπως στον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν·
• πλαισιωμένη – βασίζεται σε μια κατασκευή-πλαίσιο, η οποία ανοίγει και κλείνει την κύρια αφήγηση· πρόκειται για μια ιστορία μέσα σε μια άλλη, όπως στις Χίλιες και μία νύχτες.

Τύποι πλοκής ανάλογα με τη δομή

Ανάλογα με τον αριθμό των θεματικών γραμμών ενός μυθιστορήματος, μπορούμε να διακρίνουμε πλοκές:

• μονοθεματικές – βασίζονται σε μία κεντρική ιστορία που εξελίσσεται σε όλο το βιβλίο· πρέπει να διαθέτουν σαφή εισαγωγή, ανάπτυξη και τέλος και να οδηγούν με καθαρό τρόπο τον αναγνώστη στην κορύφωση ή και στην επίλυση της σύγκρουσης· χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Μονομάχος του Ρίντλεϊ Σκοτ·
• πολυθεματικές – περιλαμβάνουν τουλάχιστον δύο ισότιμες θεματικές γραμμές, που αφορούν διαφορετικά γεγονότα αλλά μοιράζονται ένα κοινό μοτίβο ή θέμα. Αυτός ο τύπος πλοκής επιτρέπει την παρουσίαση πολλών οπτικών, αυξάνει τον ρυθμό και δίνει τη δυνατότητα αναφοράς σε διαφορετικά ζητήματα, παρουσιάζοντας τους χαρακτήρες από περισσότερες πλευρές. Σε μια τόσο σύνθετη αφήγηση είναι ευκολότερο να διατηρηθεί το ενδιαφέρον του αναγνώστη, να παραμείνει η ένταση και να εμφανιστούν ανατροπές, όπως στη σειρά Το Τραγούδι της Φωτιάς και του Πάγου του Τζορτζ Ρ. Ρ. Μάρτιν.

Τύποι πλοκής ανάλογα με τις σχέσεις μεταξύ των θεματικών γραμμών

Η πλοκή ενός μυθιστορήματος μπορεί επίσης να είναι:

• παράλληλη – πολυθεματική, όπου όλα τα γεγονότα εκτυλίσσονται την ίδια χρονική περίοδο, όχι απαραίτητα στον ίδιο χώρο, και έχουν ισότιμη σημασία, όπως στο Cloud Atlas του Ντέιβιντ Μίτσελ·
• γραμμική – αποτελείται από αρχή, μέση και τέλος, ενώ τα γεγονότα παρουσιάζονται χρονολογικά, όπως στον Χάρι Πότερ και τη Φιλοσοφική Λίθο της Τζ. Κ. Ρόουλινγκ·
• αναδρομική – ολόκληρη η ιστορία παρουσιάζεται μέσα από το παρελθόν, για παράδειγμα μέσα από τις αναμνήσεις ενός χαρακτήρα, όπως στο Ο Μεγάλος Γκάτσμπι του Φ. Σκοτ Φιτζέραλντ·
• επεισοδιακή – βασίζεται σε χαλαρές συνδέσεις μεταξύ επιμέρους θεματικών γραμμών ή επεισοδίων, τα οποία δεν είναι αυστηρά ιεραρχημένα ή οργανωμένα, όπως στο Οδυσσέας του Τζέιμς Τζόις.

Πώς είναι μια συναρπαστική πλοκή;

Μια καλοσχεδιασμένη και ενδιαφέρουσα πλοκή πρέπει πάνω απ’ όλα να τραβά την προσοχή του αναγνώστη μέσα από μια καθηλωτική ιστορία, ανατροπές, απρόσμενα γεγονότα, συγκρούσεις και ξεχωριστούς χαρακτήρες που συμμετέχουν σε αυτά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα συναρπαστικής αφήγησης είναι ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών του Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν.

Επιπλέον, μια αξιόλογη και καθηλωτική πλοκή χαρακτηρίζεται από:

• σωστή δομή,
• συνεκτική και λογική αλληλουχία γεγονότων,
• πλούσια συναισθήματα που επηρεάζουν την πρόσληψη της ιστορίας,
• μυστήριο, ώστε ο αναγνώστης να μη γνωρίζει το τέλος μέχρι την τελευταία στιγμή,
• σύνθετα γεγονότα που προκαλούν περιέργεια.

Πώς να σχεδιάσετε την πλοκή;

Εκτός από τις τυπικές παραμέτρους, όπως ο αριθμός των θεματικών γραμμών, οι σχέσεις μεταξύ των γεγονότων και ο τρόπος αφήγησης, εξίσου σημαντική είναι η ίδια η αφηγηματική ιδέα, δηλαδή η πρωτότυπη σύλληψη για το βιβλίο.

Ακολουθούν μερικές συμβουλές που αξίζει να έχετε υπόψη όταν δημιουργείτε μια ενδιαφέρουσα ιστορία:

1. Σκεφτείτε ποια ιδέα θέλετε να μεταδώσετε στους αναγνώστες.
2. Δημιουργήστε ξεχωριστούς χαρακτήρες και παρουσιάστε τα κίνητρα, το παρελθόν και τα συναισθήματά τους, τα οποία θα επηρεάσουν την πλοκή.
3. Στη συνέχεια, καθορίστε την εσωτερική σύγκρουση των χαρακτήρων που συνδέεται με την κεντρική ιδέα: τι πρέπει να κάνει ο ήρωας ώστε το μήνυμά σας να αναδειχθεί στο έργο;
4. Καθορίστε τον τόπο και τον χρόνο της δράσης.
5. Δημιουργήστε ένα σχέδιο των γεγονότων, από τα λιγότερο σημαντικά έως τις στιγμές κορύφωσης.
6. Φροντίστε το μήνυμά σας να είναι πειστικό και ουσιαστικό.

Η δομή των τριών πράξεων είναι το μοντέλο που χρησιμοποιείται συχνότερα, καθώς διευκολύνει την οργάνωση ολόκληρης της ιστορίας και επιτρέπει τη συνεκτική και λογική παρουσίαση των γεγονότων.

Για να δημιουργήσετε τη δική σας ιστορία, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε ένα ενδεικτικό πλάνο πλοκής που θα σας καθοδηγήσει βήμα προς βήμα στη διαδικασία συγγραφής του μυθιστορήματος. Όταν έχετε συγκεντρώσει όλα τα βασικά στοιχεία, το επόμενο στάδιο είναι να αρχίσετε να γράφετε. Κατά τη διάρκεια της εργασίας σας, ακολουθείτε το πλάνο και θυμηθείτε να αποφεύγετε τα συνηθισμένα λάθη στη δημιουργία της πλοκής.

Η πλοκή και το κεντρικό μοτίβο

Η βασική ιδέα που ο συγγραφέας θέλει να μεταδώσει στους αναγνώστες συχνά συνδέεται με το κεντρικό μοτίβο του μυθιστορήματος και αποτελεί βασικό στοιχείο της πλοκής. Το κεντρικό μοτίβο επανέρχεται στις σημαντικότερες στιγμές του βιβλίου και επηρεάζει σημαντικά την εξέλιξη της πλοκής, γι’ αυτό, όταν το επιλέγετε, αξίζει να σκεφτείτε τι ακριβώς θέλετε να αφηγηθείτε στο κοινό σας.

Παραδείγματα γνωστών κεντρικών μοτίβων είναι:

• η αγάπη και οι κοινωνικές τάξεις – Περηφάνια και Προκατάληψη της Τζέιν Όστεν, Τζέιν Έιρ της Σαρλότ Μπροντέ και Άννα Καρένινα του Λέοντος Τολστόι·
• η απώλεια της ατομικότητας – 1984 του Τζορτζ Όργουελ, Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος του Άλντους Χάξλεϊ και Φρανκενστάιν της Μέρι Σέλεϊ·
• η μοναξιά – Εκατό χρόνια μοναξιάς του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, Ο γέρος και η θάλασσα του Έρνεστ Χέμινγουεϊ και Η μεταμόρφωση του Φραντς Κάφκα·
• η σύγκρουση ανάμεσα στο καλό και το κακό – Μάκβεθ του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, Ο Δάσκαλος και η Μαργαρίτα του Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ και Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών του Τόλκιν·
• το ταξίδι και η αναζήτηση ταυτότητας – Οδύσσεια του Ομήρου, Στον δρόμο του Τζακ Κέρουακ, Ο Μικρός Πρίγκιπας του Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ και Ο Αλχημιστής του Πάουλο Κοέλιο.

Το κεντρικό μοτίβο συχνά εκφράζει βασικά ερωτήματα, αξίες ή προβλήματα. Είναι καλό να επιλέξετε ένα κυρίαρχο μοτίβο, όμως τίποτα δεν εμποδίζει ένα βιβλίο να περιλαμβάνει δύο ή περισσότερα.

Πώς να αποφεύγετε τα λάθη στη δημιουργία της πλοκής;

Μειονέκτημα αποτελεί επίσης ο υπερβολικά αργός ή υπερβολικά γρήγορος ρυθμός αφήγησης, που μπορεί να κουράσει ή να αποπροσανατολίσει τον αναγνώστη. Συχνό λάθος είναι ακόμη η δημιουργία χαρακτήρων που δεν έχουν αναπτυχθεί επαρκώς, χωρίς σαφή κίνητρα, καθώς και η παράλειψη της σύγκρουσης, η οποία είναι απαραίτητη σε κάθε ιστορία. Η πλοκή μπορεί επίσης να αποδυναμωθεί από τον υπερβολικά μεγάλο αριθμό χαρακτήρων ή από πολλές λεπτομέρειες και περιγραφές γεγονότων που δεν είναι απαραίτητες για την κατανόηση του μηνύματος και απλώς επιμηκύνουν την αφήγηση.

Ένας καλός τρόπος για να αποφύγετε τα παραπάνω λάθη είναι να δημιουργήσετε ένα λεπτομερές πλάνο της πλοκής – να καθορίσετε τη δομή, την εισαγωγή, την ανάπτυξη και το τέλος και στη συνέχεια να επεξεργαστείτε τα προφίλ των χαρακτήρων. Αξίζει επίσης, σε κάθε στάδιο της δημιουργίας, να ελέγχετε τη συνοχή των θεματικών γραμμών και να επιδιώκετε την καθαρή παρουσίαση της κεντρικής ιδέας του μυθιστορήματος. Εκτός από την προσωπική σας εργασία, ιδιαίτερα χρήσιμες μπορεί να είναι και οι απόψεις των πρώτων αναγνωστών ή αξιολογητών, οι οποίοι, χάρη στη φρέσκια ματιά τους, μπορούν να εντοπίσουν ασάφειες και λάθη που ο συγγραφέας δεν παρατήρησε.