Γλωσσικά στιλ και τρόποι έκφρασης: είδη και χαρακτηριστικά

Τι είναι το γλωσσικό στιλ;

Η συνεκτικότητα ενός κειμένου επιτυγχάνεται χάρη στη σωστή προσαρμογή επιμέρους στοιχείων, όπως:

• σύνταξη (ο σχηματισμός προτάσεων — απλών ή ακόμη και ιδιαίτερα σύνθετων),
• λεξιλόγιο (η επιλογή λέξεων, όπως τεχνικοί όροι, σύγχρονες ή καθημερινές εκφράσεις),
• μορφολογικά μέσα (όπως υποκοριστικά, μεγεθυντικά και σύνθετες λέξεις),
• γραμματικοί και φωνολογικοί πόροι (όπως αρχαϊσμοί, νεολογισμοί, ηχομιμητικές λέξεις, παρηχήσεις και ομοιοκαταληξίες).

Το ύφος του λόγου, δηλαδή η συγκεκριμένη δομή του, του προσδίδει ιδιαίτερη υφολογική μορφή. Έτσι μπορεί να επιτελεί ορισμένες, συχνά πολύ σαφώς καθορισμένες, λειτουργίες.

Η επιλογή γλωσσικού στιλ και η ανάγκη σωστής οργάνωσης του κειμένου εξαρτώνται από παράγοντες όπως:

• η περίσταση στην οποία βρίσκεται ο συγγραφέας,
• το θέμα του λόγου,
• το κοινό-στόχος (ο αποδέκτης),
• ο επικοινωνιακός στόχος,
• οι προσωπικές προτιμήσεις του συγγραφέα (αισθητική αντίληψη, γλωσσική ευαισθησία),
• η μόδα (η γλώσσα που χαρακτηρίζει μια συγκεκριμένη περίοδο ή εποχή).

Ποια είναι τα είδη των γλωσσικών στιλ;

Γνωρίζετε πλέον ότι τα γλωσσικά στιλ χαρακτηρίζονται από μια συγκεκριμένη μορφή, η οποία εξυπηρετεί ορισμένες λειτουργίες και βοηθά στην προσέγγιση του κοινού-στόχου και του αποδέκτη. Ας γνωρίσουμε τώρα τα σημαντικότερα.

Καθημερινό στιλ

Η συντριπτική πλειονότητα των προφορικών εκφράσεων διατηρείται σε καθημερινό στιλ (εξαίρεση μπορεί να αποτελούν, για παράδειγμα, οι αγορεύσεις στο δικαστήριο). Χρησιμοποιείται επίσης σε πολλά γραπτά είδη: επιστολές, ημερολόγια, ηλεκτρονικά μηνύματα και συχνά ιστολόγια. Το μαθαίνουμε φυσικά, επειδή ερχόμαστε σε επαφή μαζί του από τις πρώτες ημέρες της ζωής μας.

Το λεξιλόγιο αυτού του στιλ μπορεί να χωριστεί σε:

• συναισθηματικά ουδέτερες λέξεις (αφορούν όσα μας περιβάλλουν),
• εκφραστικές λέξεις (όπως χιουμοριστικοί ή λαϊκοί χαρακτηρισμοί και βωμολοχίες).

Στο καθημερινό στιλ επιτρέπεται η χρήση:

• ιδιωμάτων (παράδειγμα: «μου έπεσαν τα χέρια», «το βαρέθηκα μέχρι αηδίας»),
• επαναλήψεων (παράδειγμα: «παντού μόνο αυτό το πράσινο, πράσινο», «η άνοιξη είναι η εποχή του εκτυφλωτικού πράσινου»),
• προτάσεων που δεν ακολουθούν αυστηρά τους κανόνες, είναι σύνθετες ή αποτελούν λεγόμενα ανακόλουθα — παραμορφωμένες και ελαττωματικές δομές (π.χ. «πρώτα ψόφησε το σκυλάκι και μετά η κυρία του»),
• ελλείψεων — παραλείψεων αυτονόητων στοιχείων της πρότασης (παράδειγμα: «εγώ ακούω ροκ, ενώ ο άντρας μου κλασική μουσική»).

Επίσημο διοικητικό στιλ

Πρόκειται για το ύφος λόγου που χαρακτηρίζει διάφορους οργανισμούς ή τα πρόσωπα που τους εκπροσωπούν. Είναι ένα από τα δημοφιλέστερα στιλ, αμέσως μετά το καθημερινό.

Μπορούμε να διακρίνουμε δύο υποκατηγορίες του επίσημου διοικητικού στιλ:

• γραφειοκρατική — επίσημα έγγραφα (υπηρεσιακές επιστολές, συμβάσεις, πρακτικά, ειδοποιήσεις, παράπονα, αιτήσεις, βιογραφικά κ.λπ.),
• νομική — κανονιστικά κείμενα (σύνταγμα, νόμοι, κανονισμοί, οδηγίες, διατάγματα κ.λπ.).

Αυτές οι μορφές λόγου χαρακτηρίζονται κυρίως από:

• τυποποίηση:
  • τυποποιημένη δομή (συχνά έντυπα και αιτήσεις),
  • σχηματική επιλογή λέξεων,
  • χρήση στερεότυπων εκφράσεων (όπως «Αξιότιμε κύριε/κυρία», «Με εκτίμηση»),
  • αποδεκτούς δανεισμούς και καθιερωμένες διοικητικές διατυπώσεις,
• ακρίβεια:
  • σαφείς και μονοσήμαντοι όροι,
  • σύντομα μηνύματα,
  • απουσία ή σημαντικός περιορισμός των επιθέτων,
  • αποφυγή συναισθηματικού και παραστατικού λόγου,
  • διαίρεση σε παραγράφους, άρθρα και σημεία.
• δεσμευτικότητα:
  • εντολές,
  • απαγορεύσεις,
  • άδειες.
• απρόσωπο χαρακτήρα:
  • χρήση απρόσωπων ρηματικών τύπων (όπως «γνωστοποιείται», «ολοκληρώθηκε», «παρακαλείται»),
  • έκφραση ενεργειών με ρήματα στο τρίτο ενικό πρόσωπο (όπως «Το δικαστήριο επικυρώνει την απόφαση…»),
  • ο αποδέκτης συχνά δηλώνεται με αντωνυμίες όπως «όποιος» (π.χ. «Όποιος υπόκειται σε ποινή φυλάκισης…»).

Στην επικεφαλίδα και την υπογραφή των εγγράφων τοποθετούνται σφραγίδες, οι οποίες τους προσδίδουν επίσημη ισχύ.

Ενημερωτικό και δημοσιογραφικό στιλ

Στόχος τους είναι να μεταδώσουν πληροφορίες για συγκεκριμένα γεγονότα. Το ενημερωτικό στιλ διακρίνεται από τη χρήση αποκλειστικά επαληθευμένων πληροφοριών, οι οποίες πρέπει να παρουσιάζονται με σύντομο αλλά και αναλυτικό τρόπο. Ο συγγραφέας πρέπει να εκφράζεται:

• απρόσωπα,
• αντικειμενικά,
• τυποποιημένα,
• με περιορισμένη συναισθηματική φόρτιση.

Το δημοσιογραφικό-σχολιαστικό στιλ επιτρέπει τη χρήση εκτενέστερων μορφών, όπως το χρονογράφημα, το άρθρο, το δοκίμιο και το ρεπορτάζ. Εδώ, εκτός από την πληροφορία, σημαντικό ρόλο παίζουν η ερμηνεία, η αξιολόγηση και το σχόλιο. Ο συγγραφέας μπορεί να εκφράσει τις απόψεις του και να προσπαθήσει να επηρεάσει το κοινό. Επιτρέπονται:

• η χρήση ποικίλων γλωσσικών μέσων,
• ο συνδυασμός καθημερινού, επιστημονικού ή ακόμη και καλλιτεχνικού στιλ,
• η εκφραστικότητα,
• η χρήση λέξεων με συναισθηματική φόρτιση.

Επιστημονικό στιλ

Λόγω της ποικιλίας των αντικειμένων και των μεθοδολογιών, χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτού του στιλ είναι η ανομοιογένειά του. Τα πιο δημοφιλή επιστημονικά κείμενα είναι τα άρθρα (διατυπωμένη θέση → ανάπτυξη επιχειρηματολογίας), οι πραγματείες (ανάλυση ενός συγκεκριμένου ζητήματος από συγκεκριμένη οπτική) και οι εισηγήσεις (αρχικά γραπτές και στη συνέχεια προφορικά παρουσιαζόμενες).

Διακρίνονται δύο υποκατηγορίες του επιστημονικού στιλ:

• θεωρητικό-επιστημονική — η επικοινωνία μεταξύ ειδικών χαρακτηρίζεται από:
  • μεγάλο αριθμό ειδικών λέξεων και επιστημονικών όρων,
  • κυριαρχία πολυσύνθετων προτάσεων,
  • αντικειμενικές παραδοχές που συχνά απαιτούν τη χρήση απρόσωπων προτάσεων,
  • απουσία εκφραστικών στοιχείων,
  • διατυπώσεις που δείχνουν απόσταση ή έλλειψη βεβαιότητας του συγγραφέα (π.χ. «Μπορεί να υποτεθεί…»).
• εκλαϊκευμένη επιστημονική — η επικοινωνία ειδικών με μη ειδικούς χαρακτηρίζεται από:
  • πληροφορίες διατυπωμένες σε γλώσσα κατανοητή από ανθρώπους που δεν ασχολούνται με την επιστήμη,
  • χρήση εκφράσεων χαρακτηριστικών δημοσιογραφικών ή ακόμη και καλλιτεχνικών κειμένων,
  • χρήση μεταφορών, παρομοιώσεων και περιγραφών που διευκολύνουν την κατανόηση του θέματος.

Καλλιτεχνικό στιλ

Οι συγγραφείς μπορούν όχι μόνο να χρησιμοποιούν ποικίλα υφολογικά μέσα και πλούσιο, παραστατικό λεξιλόγιο, αλλά και να δημιουργούν εντελώς νέες λέξεις ή συνδυασμούς.

Επιτρέπονται:

• γλωσσικά λάθη,
• υφολογικές μιμήσεις (όπως αρχαϊσμοί, καθημερινές εκφράσεις και επιστημονικοφανής λόγος),
• λέξεις που ανήκουν σε άλλα γλωσσικά στιλ.

Το προσωπικό γλωσσικό στιλ

Μερικές φορές το ύφος ενός κειμένου επιτρέπει να αναγνωρίσουμε τον συγγραφέα του. Συνήθως αυτό συνδέεται με τη χρήση συγκεκριμένων εκφράσεων, υφοποιητικών στοιχείων ή χαρακτηριστικής σύνταξης. Τέτοιες τεχνικές συναντώνται κυρίως σε λογοτεχνικά είδη, όπως η ποίηση, αλλά και σε δοκίμια και χρονογραφήματα.

Η δυνατότητα αναγνώρισης του συγγραφέα βάσει δειγμάτων γραφής αποτελεί αναμφίβολα πλεονέκτημα στην καλλιτεχνική δημιουργία. Πέρα από αυτήν, η χρήση προσωπικού στιλ είναι συνήθως αρκετά περιορισμένη. Η δημιουργία διαφορετικών τύπων content, ιδιαίτερα κατόπιν συγκεκριμένης παραγγελίας, απαιτεί συμμόρφωση με αυστηρές προδιαγραφές, όπως το SEO, που εξυπηρετούν συγκεκριμένους στόχους. Σε αυτή την περίπτωση προτεραιότητα έχει η αποτελεσματικότητα του κειμένου και όχι το προσωπικό γλωσσικό στιλ του συγγραφέα.

Stylistic αρμονία — πώς να αποφεύγετε τα υφολογικά λάθη;

Αν το καθήκον σας είναι να δημιουργήσετε ένα κείμενο σε συγκεκριμένο γλωσσικό στιλ, δεν αρκεί να γνωρίζετε τα χαρακτηριστικά του· πρέπει επίσης να τηρείτε τους κανόνες της stylistic αρμονίας. Χάρη σε αυτήν, το κείμενο είναι συνεκτικό, ομοιογενές και διατηρεί ένα συγκεκριμένο στιλ, γεγονός που αυξάνει τις πιθανότητες να γίνει σωστά αντιληπτό.

Αν θέλετε να αποφύγετε λάθη που μπορεί να οδηγήσουν σε επικοινωνιακή αποτυχία, πρέπει να θυμάστε τρεις κανόνες:

1. προσαρμόζετε το στιλ των λέξεων στον λόγο (για παράδειγμα, στο ενημερωτικό-δημοσιογραφικό στιλ πρέπει να αποφεύγεται η υπερβολική συγκέντρωση εκφραστικών καθημερινών λέξεων, ευφημισμών, ιδιωματισμών και βωμολοχιών),
2. διατηρείτε το ίδιο στιλ μέσα στην πρόταση και ΜΗΝ ΑΝΑΜΕΙΓΝΥΕΤΕ λέξεις που ανήκουν σε διαφορετικά στιλ (για παράδειγμα, η χρήση επίσημου διοικητικού ύφους σε άμεση επικοινωνία μπορεί να προκαλέσει σύγχυση),
3. χρησιμοποιείτε υφολογικές μιμήσεις μόνο όταν δικαιολογούνται (για παράδειγμα, ο σκοπός των αρχαϊσμών είναι να ανακαλέσουν το στιλ μιας συγκεκριμένης εποχής· διαφορετικά, η εισαγωγή παρωχημένων λέξεων στην καθημερινή γλώσσα είναι εντελώς περιττή).